Kỹ năng ứng xử với mất mát

Tác giả: Bác sĩ Phạm Ngọc Thanh

0
23


I. Mô tả vấn đề.

Tại Hoa Kỳ, người ta ước tính có 5% trẻ có kinh nghiệm về sự chết của cha mẹ lúc 15 tuổi, và 40% trẻ ở tuổi trung học có kinh nghiệm về sự chết của bạn.

A. Vượt thắng sự mất mát.

Trẻ tìm cách hiểu điều đã xảy ra và tại sao có sự chết, để khóc người chết theo kiểu của trẻ và theo mức độ phát triển nhận thức và tình cảm, và tự xây dựng trong nội tâm thực tế của người đã khuất và mối quan hệ đã mất.

Hậu quả lâu dài trên sức khỏe tâm thần tùy nhiều yếu tố:

  • Tuổi của trẻ khi sự chết xảy ra.
  • Người chết (cha mẹ, anh chị em, bạn bè hoặc người thân).
  • Bản chất mối quan hệ giữa người chết và trẻ.
  • Bản chất sự chết (bệnh tật, tự tử, AIDS, đột tử, mưu sát, tai nạn, trẻ có chứng kiến không).
  • Lịch sử của những mất mát nơi trẻ.

Nên chia tuổi thơ thành 4 nhóm tuổi để hiểu kiến thức của trẻ về phản ứng cảm xúc đối với tang chề và mất mát (xem phụ lục).

B. Hậu quả giao tiếp

Trong văn hóa chúng ta, đa số người lớn ngại nói với trẻ về sự chết. Sự chết được xem như ngoài chu kỳ sống bình thường, một cái gì cần chiến đấu và khước từ. Điều này gây khó khăn cho trẻ vì trẻ cần người lớn để giúp trẻ chịu tang và buồn sầu.Nỗi buồn của người lớn càng tăng thêm khi trẻ đặt câu hỏi hoặc thảo luận về sự chết.Ngoài ra, người lớn cũng muốn bảo vệ trẻ khỏi buồn khổ cảm xúc bằng cách cùng khước từ sự mất mát. Có người lớn giải thích chết là “đi ngủ” làm cho trẻ bối rối, sợ ngủ hoặc sợ một người thân ngủ.

Người lớn phải giúp trẻ trả lời những câu hỏi khó khăn:”Chết là gì? Điều đó có thể xảy ra cho tôi không? Điều đó có thể xảy ra cho người thân của tôi không? Tôi có trách nhiệm về cái chết không? Ai chăm sóc tôi bây giờ? Tại sao người đó chết? Người chết ở đâu bây giờ? Tại sao người chết không trở lại?”

II. Vai trò của bác sĩ điều trị.

Nguồn: OUCRU

Bác sĩ có mối quan hệ lâu ngày với trẻ và gia đình có vị trí tốt nhất để tư vấn ban đầu và chuyển trẻ đến một nhà chuyên viên tâm lý.Năng lực trong lĩnh vực không những đòi hỏi phải có nhiệt tình khám phá những vấn đề này mà còn phải khiêm tốn tự nhận định về những tư duy và cảm giác về ý nghĩa sự chết.

  • Nhìn nhận cảm giác buồn sầu và mất mát của bản thân bác sĩ.
  • Giải thích nguyên nhân chết theo mức độ hiểu biết của trẻ.
  • Khuyến khích trẻ đặt câu hỏi và xem xét nỗi sợ hãi và tưởng tượng của trẻ.
  •  Khuyến khích trẻ nhìn hình hài của người chết nếu trẻ và người lớn cảm thấy thoải mái, và tham dư những nghi thức an táng theo tôn giáo hay văn hóa của gia đình.
  •  Xem xét những cảm giác được giấu kín và ký ức về nguời chết.
  • Giải thích cho cha mẹ những giai đoạn khác nhau của sự phát triển nhận thức và cảm xúc của trẻ em và đoán trước những phản ứng âu sầu của trẻ.
  • Ứng xử và chấp nhận sự giận dữ của các thành viên trong gia đình. Chuyển đến chuyên viên tâm lý và tâm thần khi cần.
  • Nâng đỡ trẻ và gia đình.
  • Tham vấn với trường và các cơ quan cộng đồng nếu cần.

III. Cách xử trí.

Nguồn: OUCRU

Nhân viên y tế phải khuyến khích cha mẹ giao tiếp với trẻ và nhắc nhở cha mẹ là sự điều tiết và thích ứng với cái chết của người thân là một tiến trình liên tục, có khi kéo dài suốt cả đời.Trẻ em đương đầu với sự chết ở mỗi giai đoạn phát triển khi trẻ có thêm kiến thức về thế giới và bản thân, và trẻ có những cảm xúc khác nhau tùy giai đoạn phát triển. Vì đây là một tiến trình phát triển, nên trẻ chịu tang lâu hơn người lớn, và chịu tang trở lại ở mỗi giai đoạn phát triển. NVYT cần nhắc cha mẹ về điểm này.                               

A. Trẻ rất nhỏ (< 2 tuổi).

  1. Khuyến khích cha mẹ chăm sóc trẻ tốt trong môi trường gia đình vì trẻ ở tuổi này thường có phản ứng với sự xa cách và mất mát.
  2. Những món đồ chơi trong gia đình, những đồ vật chuyển tiếp thích hợp và chăm sóc tốt là điều then chốt.

B. Trước tuổi đi học (3-6 tuổi).

  1. Sự hiểu biết của trẻ. Vì tính duy kỷ ở tuổi này, trẻ tin là trẻ có thể gây ra cái chết. Cần nhấn mạnh cho trẻ biết trẻ không gây ra sự chết và trẻ được người khác chăm sóc tốt. Nỗi buồn của trẻ có thể được biểu hiện bởi sự hung hăng, hoặc hành vi tinh nghịch. Đôi khi trẻ đau khổ đến nỗi trẻ làm như không có gì xảy ra. Hoặc trẻ giận dữ với người đưa tin buồn hoặc với người thân vì họ không đủ mạnh để ngăn cản sự chết.
  2. Giải thích. Vì trẻ ở tuổi này tin rằng chết có thể đảo ngược lại, nên trẻ có thể đặt những câu hỏi như: “Khi nào cha về nhà? Nếu bà ngoại bị chôn trong mồ, bà có lạnh không? Làm sao bà thở khi bị quấn kín như vậy?

Các câu hỏi này có thể gây bối rối cho cha mẹ là những người cần được khuyến khích để trả lời trực tiếp và trung thực: “Cha đã chết rồi. Chúng ta không bao giờ được gặp lại cha. Tất cả chúng ta rất buồn. Mẹ sẽ cố gắng trả lời những câu hỏi của con và mẹ cũng muốn biết cảm nghĩ của con khi có người chết. Mẹ cũng nhắc là con sẽ được chăm sóc chu đáo.”Có thể đối chiếu với cái chết của con chó bị mất hoặc đọc truyện được chọn lọc cho trẻ nghe.

Tham dự các nghi thức. Việc tham dự này hữu ích cho trẻ, nếu giả thiết trẻ có thể hiểu một lời giải thích cụ thể của biến cố, ví dụ nghi thức liệm xác, an tang, viếng mộ. Trẻ đi theo một người lớn thấu cảm với trẻ. Kinh nghiệm trực tiếp về điều xảy ra lúc an tang phòng ngừa những nỗi sợ không thực. Nếu trẻ không thích tham dự, thì sẽ kể cho trẻ nghe sau này.

C. Tuổi đi học (6-12 tuổi).

  1. Sự hiểu biết của trẻ.Ở tuổi này, trẻ có hiểu biết sinh học. Người lớn cần cho trẻ biết về nguyên nhân tử vong (ví dụ: “Cơ thể của cha ngưng làm việc rồi. Tim cha ngừng đập. Phổi cha ngừng thở. Cha chết vì ung thư”.)
  2. Giải thích. Sự thành thật, cho dù là tự sát hay bị mưu sát, giúp cho sự thích ứng lâu dài. Hãy để trẻ điều khiển thảo luận. Những câu hỏi như “Con biết gì? Nói cho mẹ biết điều gì đã xảy ra?” rất hữu ích.
  3. Buồn sầu. Cha mẹ bày tỏ cảm xúc của mình và cho phép trẻ bày tỏ cảm xúc.
  4. Tham dự nghi thức. Khuyến khích trẻ tham dự mọi nghi thức an tang với sự nâng đỡ cúa một người lớn. Để trẻ tự chọn tham dự hay không.

D. Tuổi vị thành niên.

  1. Sự hiểu biết của trẻ. Trẻ hiểu sự chết như người lớn, nhưng câu hỏi”tại sao” còn mới lạ đối với trẻ. Mặc dù trẻ đã trưởng thành về hiểu biết, nhưng trẻ có thể tưởng tượng là mình bất tử và có thể có những hành vi nguy cơ. Có trẻ tự tạo ra những nghi thức cùng với bạn.
  2. Đôi khi trẻ vị thành niên mang mặc cảm tội lỗi và cho rằng chính trẻ chịu trách nhiệm về cái chết.
  3. Trẻ thích ở với bạn hơn là với gia đình. Từ khước cảm xúc từ người lớn có thể kéo dài phản ứng buồn sầu.
  4. Đôi khi trẻ có hình ảnh lý tưởng về người quá cố và muốn gặp họ, nên có tư tưởng tự tử, nhưng ít có hành động tự sát.

IV. Tiêu chuẩn chuyển bệnh.

Nếu bác sĩ điều trị không làm công tác tư vấn và giáo dục, thì có thể chuyển cho 1 chuyên viên tâm lý. Lịch khám là: lần đầu lúc có tang chế, rồi tái khám 2-4 tuần sau và 4-6 tháng sau.